AI

Każdego dnia miliony użytkowników na całym świecie angażują się w konwersacje z chatbotami opartymi na sztucznej inteligencji. Choć początkowo intencją wielu z nich jest zadanie prostego, czysto technicznego pytania, rozmowy te niezwykle szybko ewoluują w stronę głębszych, osobistych wyznań. Ludzie zaczynają otwarcie opowiadać o swoich najgłębszych emocjach, paraliżujących lękach, trudnościach w relacjach interpersonalnych, a także o zmaganiach z depresją czy wszechogarniającym poczuciem bezsensu istnienia. Ta nagła i powszechna łatwość w nawiązywaniu głębokich interakcji z algorytmami rodzi fundamentalne pytanie: czy możliwość prowadzenia tak intymnych rozmów z AI oznacza, że technologia ta jest w stanie realnie zastąpić wykwalifikowanego terapeutę? Odpowiedź na tak postawione pytanie jest jednoznaczna i brzmi: nie. Sztuczna inteligencja może okazać się niezwykle wartościowym narzędziem wspierającym, jednak z założenia nie jest terapeutą i nigdy nie powinna pełnić takiej roli w ludzkim życiu.

Dlaczego ludzie zaczęli zwierzać się sztucznej inteligencji?

Przyczyny tego zjawiska są całkowicie zrozumiałe i głęboko zakorzenione w realiach współczesnego świata. Dla ogromnej liczby osób profesjonalna psychoterapia pozostaje dobrem luksusowym bądź po prostu fizycznie niedostępnym. Bariera finansowa w postaci wysokich kosztów prywatnych wizyt, wielomiesięczne okresy oczekiwania na konsultacje w ramach publicznej służby zdrowia, a także wewnętrzny opór przed obnażeniem swoich słabości i lęków przed drugim człowiekiem stanowią przeszkody często nie do przebycia. Wstyd oraz paraliżująca obawa przed społeczną oceną sprawiają, że człowiek zamyka się w sobie.

W tym miejscu pojawia się sztuczna inteligencja – stale dostępna, bezwzględnie cierpliwa, wolna od ludzkich humorów czy zniecierpliwienia. Do bota można napisać w środku nocy, przelewając na ekran słowa, których prawdopodobnie nigdy nie odważylibyśmy się wypowiedzieć na głos przed kimkolwiek innym.

Iluzja empatii –  dlaczego rozmowa z AI może wydawać się tak pomocna?

Jednym z głównych czynników decydujących o olbrzymiej popularności chatbotów jest autentyczne poczucie bycia wysłuchanym, jakiego doświadcza użytkownik. Sztuczna inteligencja potrafi odpowiadać w sposób niezwykle zrównoważony i spokojny, bezbłędnie dostosowując swój rejestr językowy do rozmówcy. Pomaga zagubionej osobie precyzyjnie nazwać skomplikowane stany emocjonalne, zadaje trafne pytania naprowadzające i skutecznie porządkuje chaotyczny natłok myśli. Dla kogoś, kto zmaga się z dojmującą samotnością lub przechodzi przez głęboki kryzys życiowy, takie interaktywne doświadczenie może mieć stabilizujące znaczenie.

Konieczne jest jednak wyraźne rozróżnienie dwóch całkowicie odmiennych zjawisk: subiektywnego poczucia bycia zrozumianym od realnej, wielowymiarowej relacji terapeutycznej.

Psychoterapia nie opiera się bowiem wyłącznie na samej wymianie słów i komunikatów tekstowych. Uzdrawiające znaczenie ma w niej autentyczny kontakt między dwojgiem ludzi, na który składa się uważna obserwacja zachowania, subtelne zmiany w tonie głosu, natychmiastowe reakcje emocjonalne, unikalne doświadczenie życiowe terapeuty oraz wspólna, dynamiczna praca nad zmianą struktur myślowych.

AI pozostaje ślepe na większość tych niuansów. Maszyna nie odczuwa empatii, nie posiada świadomości ani własnych przeżyć, a jej odpowiedzi są generowane wyłącznie na podstawie statystycznych wzorców językowych oraz gigantycznych zbiorów danych, na których została wytrenowana.

Nie oznacza to, że rozmowa z chatbotem jest zjawiskiem z gruntu fałszywym lub całkowicie pozbawionym wartości. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że mamy do czynienia z zupełnie innym rodzajem doświadczenia niż kontakt z żywym specjalistą.

Największe niebezpieczeństwo pojawia się w momencie, gdy użytkownik ulega iluzji i zaczyna wierzyć, że cyfrowy interfejs to jedyne miejsce na świecie, gdzie znajduje prawdziwe zrozumienie i akceptację, co nieuchronnie prowadzi do izolacji i emocjonalnego uzależnienia od technologii.

Do czego AI może być dobrym narzędziem?

Najbardziej bezpieczne, a zarazem niezwykle wartościowe zastosowanie sztucznej inteligencji w obszarze zdrowia psychicznego koncentruje się wokół szeroko pojętej psychoedukacji oraz ułatwiania dostępu do tradycyjnych form pomocy.

W roli asystenta psychoedukacyjnego AI radzi sobie doskonale, pomagając użytkownikom zrozumieć specyfikę zaburzeń lękowych, biologiczne i psychologiczne mechanizmy reakcji stresowych, naturę depresji czy też różnice pomiędzy poszczególnymi nurtami psychoterapii. Dla wielu zagubionych osób taka rzetelna, podana w przystępny sposób wiedza stanowi pierwszy, milowy krok w stronę zauważenia i nazwania własnego problemu.

Co więcej, sztuczna inteligencja może odegrać kluczową rolę w procesie przygotowania pacjenta do podjęcia realnego leczenia. Pomaga ona uporządkować i sklasyfikować niepokojące objawy przed planowaną wizytą u psychologa lub psychiatry, sformułować listę pytań do specjalisty oraz wyjaśnić, jak w praktyce wyglądają pierwsze konsultacje. Dla kogoś, kto odczuwa paraliżujący lęk przed nieznanym, taka cyfrowa symulacja obniża barierę wejścia do gabinetu psychoterapeutycznego.

AI sprawdza się również jako interaktywny przewodnik po konkretnych ćwiczeniach wspomagających codzienne funkcjonowanie. Może z powodzeniem instruować w zakresie technik oddechowych, ćwiczeń uziemiających stosowanych w napadach paniki, nauki asertywnej komunikacji czy też analizowania konkretnych, pojedynczych sytuacji życiowych.

Rozwiązania te idealnie komponują się zwłaszcza z elementami terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), takimi jak prowadzenie ustrukturyzowanego dziennika czy identyfikacja myśli automatycznych. Należy jednak zawsze pamiętać o nieprzekraczalnej granicy: AI pomaga zrozumieć i wdrożyć narzędzia terapeutyczne, ale samo w sobie procesu terapii nie prowadzi.

Dlaczego autoterapia z AI może być ryzykowna?

Prawdziwy problem i realne zagrożenie dla zdrowia zaczynają się wtedy, gdy chatbot przestaje być traktowany jako doraźny asystent, a staje się pełnoprawnym zamiennikiem profesjonalnej opieki psychologicznej.

Wynika to przede wszystkim z faktu, że algorytm nie jest w stanie dokonać pełnej i obiektywnej oceny sytuacji życiowej pacjenta. AI nie widzi fizycznych zmian w zachowaniu człowieka, stopnia zaniedbania podstawowych potrzeb biologicznych, mowy ciała czy rzeczywistej jakości jego relacji z otoczeniem.

Nie posiada także automatycznego, intuicyjnego wglądu w pełną historię pacjenta, wcześniejsze kryzysy psychiczne, głębokie traumy z dzieciństwa czy współwystępujące schorzenia somatyczne. W efekcie może wygenerować odpowiedź, która brzmi logicznie i atrakcyjnie, lecz jest całkowicie niedostosowana do realnego, głębokiego podłoża danego problemu.

Dodatkowo istnieje poważne ryzyko nieświadomego wzmacniania dysfunkcyjnych schematów przez bota. Osoba zmagająca się z silnym, neurotycznym poczuciem winy może wielokrotnie zadawać systemowi to samo pytanie, szukając zapewnienia, że nie jest złym człowiekiem.

Otrzymanie za każdym razem natychmiastowego, algorytmicznego uspokojenia przynosi chwilową ulgę, lecz w żaden sposób nie dotyka źródła problemu. W przypadku niektórych zaburzeń psychicznych samo ciągłe, obsesyjne poszukiwanie zewnętrznego zapewnienia staje się integralną częścią mechanizmu choroby, a sztuczna inteligencja, odpowiadając na te żądania, bezwiednie to zaburzenie utrwala.

Szczególny przypadek – własny agent AI jako „terapeuta CBT”

Koncepcja stworzenia spersonalizowanego agenta AI, którego baza wiedzy zostałaby zasilona specjalistycznymi podręcznikami z zakresu psychologii, wydaje się z perspektywy technologicznej niezwykle kusząca.

Taki system mógłby w teorii funkcjonować jako zaawansowany, interaktywny arkusz ćwiczeń pomagający w codziennej analizie myśli. Rzeczywiście, struktura terapii poznawczo-behawioralnej, opierająca się na jasnych schematach wiążących sytuację, myśl, emocję oraz reakcję z alternatywną interpretacją rzeczywistości, wydaje się idealnie pasować do logicznego świata algorytmów. Ludzka psychika nie zawsze jednak działa w sposób liniowy i matematycznie przewidywalny.

Doskonałym przykładem tego ograniczenia jest praca z zaburzeniem obsesyjno-kompulsywnym (OCD). Gdy osoba dotknięta tym schorzeniem dzieli się z botem natrętną, lękową myślą dotyczącą własnej moralności, naturalną, standardową reakcją AI będzie próba logicznej dekonstrukcji tego lęku poprzez analizę dowodów. Jednak w mechanice OCD takie racjonalne analizowanie i dyskutowanie z myślą natrętną bardzo szybko przekształca się w kolejną kompulsję – umysłowy rytuał służący redukcji lęku.

Narzędzie, które w założeniu miało leczyć, staje się paliwem dla choroby. Doświadczony, ludzki terapeuta potrafi natychmiast rozpoznać ten moment i przerwać destrukcyjny proces, podczas gdy sztuczna inteligencja będzie bez końca współuczestniczyć w kompulsywnym rytuale użytkownika.

Kryzys samobójczy i zmiana podejścia do bezpieczeństwa AI

Kamieniem milowym oraz bolesnym punktem zwrotnym w globalnej dyskusji nad bezpieczeństwem chatbotów stała się tragiczna śmierć czternastoletniego Sewella Setzera III w 2024 roku.

Nastolatek przez wiele miesięcy prowadził intensywne rozmowy, imitujące głębokie relacje z chatbotem na jednej z popularnych platform, co po jego samobójczej śmierci doprowadziło do podjęcia kroków prawnych przez rodzinę i wywołało masową debatę o odpowiedzialności producentów oprogramowania.

Choć w tak złożonych tragediach nigdy nie można wskazać jednej, odizolowanej przyczyny, sytuacja ta dobitnie udowodniła, że chatbot może stać się niezwykle wpływowym elementem świata emocjonalnego osoby znajdującej się w głębokim kryzysie psychicznym.

W odpowiedzi na te wydarzenia wiodące firmy technologiczne wdrożyły restrykcyjne procedury bezpieczeństwa dotyczące wykrywania sygnałów kryzysowych, samookaleczeń oraz intencji samobójczych. Współczesne systemy nie opierają się na jednym uniwersalnym protokole, lecz stosują zróżnicowane strategie obronne.

Niektóre z nich reagują natychmiast przerywając dialog i wyświetlając standardowe komunikaty bezpieczeństwa oraz numery telefonów zaufania. Inne podejścia opierają się na próbie subtelniejszego zrozumienia kontekstu wypowiedzi przed podjęciem radykalnych akcji.

Niezależnie od wybranej ścieżki technologicznej, nadrzędnym i wspólnym celem tych systemów musi być bezwzględne unikanie wzmacniania autodestrukcyjnych myśli, transparentne odmawianie udawania ludzkiego terapeuty oraz maksymalne zwiększanie szans na to, że osoba w kryzysie ostatecznie trafi pod opiekę profesjonalistów.

Prywatność – najintymniejsze myśli jako dane

Rozmowy dotykające kondycji psychicznej człowieka stanowią zbiór najbardziej wrażliwych, intymnych i poufnych informacji, jakimi dysponujemy. Dzieląc się z algorytmem opisami swoich najgłębszych lęków, traumatycznych przeżyć z przeszłości czy przewlekłych kryzysów małżeńskich, użytkownicy przekazują komercyjnym podmiotom dane o najwyższym stopniu prywatności.

Wiąże się to z realnym ryzykiem wynikającym ze sposobu przechowywania historii czatów, niejasnych procedur wykorzystywania tych zapisów do trenowania kolejnych modeli językowych, a także z technicznym zagrożeniem w postaci wycieków danych z serwerów korporacyjnych.

Zjawisko to niesie ze sobą również poważne konsekwencje długofalowe w kontekście współczesnego cyfrowego rynku. Nasze unikalne stany emocjonalne, podatności psychiczne oraz utrwalone sposoby myślenia stają się kolejnym, niezwykle cennym towarem.

Informacje wskazujące na obniżony nastrój, lęk czy poczucie zagubienia posiadają gigantyczną wartość dla systemów reklamowych, które mogą wykorzystać te momenty słabości do precyzyjnej manipulacji behawioralnej i agresywnej personalizacji usług.

Z tego powodu korzystanie z chatbotów w celach osobistych wymaga zachowania dokładnie takiej samej, rygorystycznej ostrożności, jaką stosujemy wobec wszelkich innych usług sieciowych.

Najzdrowsze podejście – AI jako narzędzie, nie zastępstwo człowieka

Sztuczna inteligencja posiada niezaprzeczalny potencjał wspierający, pod warunkiem jednak, że przypiszemy jej ściśle ograniczoną rolę w naszym życiu.

Może być ona doskonałym, błyskawicznym źródłem wiedzy psychologicznej, drogowskazem pomagającym zrozumieć mechanizmy rządzące naszymi zachowaniami, formą mentalnego przygotowania do spotkania ze specjalistą oraz skutecznym narzędziem czysto edukacyjnym.

PKategorycznie jednak nie może stawać się jedynym, odizolowanym powiernikiem tajemnic, substytutem profesjonalnej relacji terapeutycznej ani przestrzenią, w której człowiek decyduje się samotnie przeczekać najcięższe kryzysy egzystencjalne.

W ostatecznym rozrachunku pytanie nie powinno brzmieć: „Czy sztuczna inteligencja jest z gruntu dobra, czy zła dla ludzkiej psychiki?”. Powinniśmy raczej zapytać o wektor jej działania: „czy interakcja z AI pomaga człowiekowi wykonać odważny krok w stronę realnego świata i odzyskania żywego kontaktu z ludźmi, czy też powoli zastępuje mu cały świat poza ekranem telefonu?” Odpowiedź na to pytanie zadecyduje o tym, czy technologia stanie się dla nas rozwijająca, czy też pogłębi naszą samotność i alienację.

Jeśli czujesz, że nadszedł moment, aby poszukać prawdziwego wsparcia i chcesz budować autentyczną, głęboką relację z drugim człowiekiem, zapraszamy Cię do naszego gabinetu. Oferujemy profesjonalną psychoterapię indywidualną w nurcie integracyjnym i humanistyczno-doświadczeniowym – przestrzeni, w której Twoje emocje i doświadczenia zostaną przyjęte w autentycznym kontakcie z pełną empatią, szacunkiem i bez oceniania. Umów się na wizytę i zrób ten bezpieczny krok w stronę realnej zmiany.

Sztuczna inteligencja w psychoterapii to temat, który wzbudza coraz większe zainteresowanie.

Sztuczna inteligencja, w skrócie SI albo AI, które jest powszechnie używanym skrótem od angielskiej nazwy Artificial Intelligence, to odtworzenie ludzkich zdolności kognitywnych przez maszyny. Umiejętności rozumowania, planowania, uczenia się, generowania nowych rozwiązań i pomysłów pozwalają maszynom odnosić się do otoczenia i realizować założone cele.

Złożone systemy autonomicznie odbierają dane, przetwarzają je a potem, stosownie do swojej analizy przeszłych działań i ich rezultatów reagują.

Sztuczna inteligencja jest zaangażowana w wiele obszarów naszego współczesnego życia. Moce obliczeniowe, dostępność do wielkiej ilości danych oraz innowacje w zakresie generowania algorytmów doprowadziły do tego, że stała się ona nieodłącznym towarzyszem człowieka.

W tym tekście przyjrzymy się jakie są korzyści, ryzyka i wyzwania w związku z jej wykorzystaniem w psychoterapii. Dynamiczny rozwój technologii cyfrowej, a w szczególności sztucznej inteligencji ma bowiem znaczący wpływ na transformacje w różnych obszarach działań i może zmienić charakter relacji terapeutycznych.

Sztuczna inteligencja – nowe narzędzie w psychoterapii

Skuteczność metody psychoterapeutycznej zależy w dużej mierze od dostępu klienta do swoich stanów emocjonalnych, możliwości dokładnego opisu symptomów, nazwania obszarów problematycznych i przeszkód oraz szerokim nakreśleniu kontekstu życiowego klienta: jego biografii, a także relacji ze środowiskiem.

Zależy też od unikalnych umiejętności i stylu pracy terapeuty, od jego znajomości podstaw terapeutycznych w danym nurcie, od doświadczenia praktycznego, które stają się punktem odniesienia dla stawianych przez terapeutę hipotez oraz proponowanych i podejmowanych przez niego interwencji.

Przede wszystkim jednak, gwarantem skuteczności terapii jest zaufana relacja, unikalna konstelacja osobowości wytwarzająca się pomiędzy klientem a psychoterapeutą.

Zalety psychoterapeuty AI

Nakreślmy jakie unikalne kompetencje posiadają terapeuci AI i w jakich obszarach mogą one wspierać proces terapeutyczny:

• Umiejętność maszynowego prognozowania i wykrywania wykorzystuje się szeroko w warunkach klinicznych, w diagnostyce i doborze typu oraz sposobu leczenia.
• Natychmiastowe cyfrowe interwencje, w formie aplikacji dają możliwość generowania spersonalizowanego, stale rozwijającego się wraz z rozwojem klienta wirtualnego doświadczenia terapeutycznego.
• Dane zbierane przez smartphony i inne narzędzia cyfrowe umożliwiają analizę i badanie wzoru zachowań oraz struktur mentalnych w celu przewidywania i oceny stanu psychofizycznego klientów. Umiejętność tworzenia wiadomości tekstowych służy generowaniu przypomnień, informacji i wskazówek w czasie procesu terapii czy leczenia.
• Umiejętność maszynowego przetwarzania języka wspiera nawiązywanie dialogu, aktywnego słuchania, utwierdzania pomiędzy nieożywionymi chatbotami i wirtualnymi agentami a klientami.
• Poprzez możliwość poszerzania rzeczywistości o aspekt wirtualny rośnie dostępność troszczenia się o siebie i samodzielnego stosowania dobrze dopasowanych praktyk z nurtu terapii poznawczo-behawioralnych przy różnych symptomach i w różnych stanach psychicznych.

Swoimi wyszczególnionymi powyżej umiejętnościami sztuczna inteligencja i inne zaawansowane narzędzia cyfrowe poszerzają możliwości działań psychologów i psychoterapeutów zwłaszcza w sytuacjach klinicznych, w których celem jest szybka i trafna diagnoza, gdzie część pracy ambulatoryjnej może być zmechanizowana, a leczenie ma charakter ograniczony w czasie.

Chatboty w terapii – czy mogą zastąpić psychoterapeutę?

Chatboty Tess, Wysa i Woebot oferują wirtualne usługi psychoterapeutyczne skoncentrowane na udzielaniu wparcia emocjonalnego osobom z symptomami depresji, nerwicy oraz stresu.

W szpitalach i dużych organizacjach medycznych wirtualni agenci asystują w obsłudze administracyjnej oraz przy ocenie stanu i początkowym wsparciu, gwarantując tym samym natychmiastową wstępną opiekę pacjenta. Ich działania okazują się też skuteczne w pomocy w problemach i dysfunkcjach codziennego funkcjonowania osób starszych.

W prywatnych gabinetach używane są jako uzupełnienie praktyki terapeutycznej w celach psychoedukacyjnych oraz przy udzielaniu informacji o możliwościach leczenia.

W tej grupie narzędzi szczególnie szeroko wykorzystywany jest ogólnie dostępny, darmowy ChatGPT. Używają go osoby, które z powodu różnych utrudnień nie mogą skorzystać z pomocy specjalisty i podjąć stałego procesu terapeutycznego oraz klienci, którzy chcą utrzymać dynamikę regularnej praktyki terapeutycznej podczas choroby lub nieobecności psychoterapeuty lub klienci, którzy potrzebują dodatkowego wsparcia pomiędzy sesjami.

W związku z tym czy ChatGPT może zostać terapeutą i zastąpić proces prowadzony w gabinecie przez człowieka? Rezultaty badań wskazują niską długotrwałą efektywność interwencji proponowanych przez AI. Specjaliści podkreślają, że wirtualne rozwiązania nie są w stanie zastąpić zaufanego, bezpiecznego i empatycznego kontaktu z drugim człowiekiem i przestrzegają przed uprzedzeniami i uproszczonymi reakcjami maszyn.

Analiza języka jako narzędzie diagnostyczne

Lingwistyczne narzędzia AI pozwalają na analizę języka naturalnego w kontekście diagnozowania zaburzeń psychicznych. Pozwalają na przetwarzanie języka naturalnego pod względem pewnych wzorów jak na przykład logiki wypowiedzi czy jej nacechowania emocjonalnego.

Wzory te mogą potem posłużyć diagnozie ukazując korelacje pomiędzy semantyką a zaburzeniami zdrowia psychicznego. Analizowany może być nie tylko język używany w dialogu, w żywej konwersacji, ale też w szerszym kontekście jak język korespondencji, czy ten używany na komunikatorach.

Ta forma cyfrowej diagnozy szczególnie sprawdza się w przypadku autyzmu, a jej dokładność osiąga współczynniki czułości i specyficzności na poziomie 90 procent. Z jednej strony kontakt człowieka z maszynami jest oparty głównie na bazie języka i to w tym obszarze najbardziej rozwija się technologia.

Z drugiej strony język jest niezwykle złożoną i dynamiczną strukturą, która ulega nieustannym przekształceniom. Jest on pełen niuansów wynikających z ludzkiego myślenia, zachowania, kultury. Slang, dialekty oraz różnice gramatyczne czy historia wpływają na znacznie słów i fraz, co komplikuje proces analizy języka naturalnego i jest trudne do zrozumienia dla maszyny.

Uczenie maszynowe wspiera psychoterapię

Modele uczenia maszynowego to kolejne narzędzie wspierające psychoterapeutów. Umożliwiają autonomiczne uczenie się pojęć, przetwarzanie danych i dostarczanie pożądanych wyników.

Spostrzeżenia maszyn wspierają organizacyjną i administracyjną stronę opieki terapeutycznej: pomagają w prowadzeniu zapisów, a także utrzymywaniu regularności settingu terapeutycznego. Projekty MathWorks i Google umożliwiają transkrypt notatek za pomocą wykrywania pisma ręcznego oraz automatyzują i ułatwiają archiwizację dokumentacji sesji terapeutycznych. Narzędzia te wyręczają też terapeutów w opracowaniu technicznym spersonalizowanych zestawów ćwiczeń, aktywności i interwencji dla konkretnych klientów.

Jednak głównym obszarem zastosowania uczenia maszynowego jest wsparcie w diagnozie. Choroby dziedziczne i genetyczna są często trudne do identyfikacji na wczesnym etapie, ale dzięki cyfrowemu wsparciu można dziś dość precyzyjne i szybko ujawnić zagrożenia i udzielić klientom kompetentnej pomocy.

Dzięki kolaboracji z terapeutami AI psychoterapeuci mają dostęp i mogą analizować ogromne ilości danych, stale rozwijać swoje umiejętności, konsultować wiedzę w sposób znacząco przekraczający ludzkie możliwości.

Te osiągnięcia wzbogacają pole obserwacji terapeutycznej, usprawniają diagnozę oraz pozwalają korelować proces terapeutyczny z interwencjami medycznymi. Współpraca z AI wpływa też na możliwości terapeuty w zwiększaniu swojej dostępności, na wygodę prowadzenia procesu i zróżnicowanie kosztów terapii.

Dzięki zaangażowaniu AI usługi terapeutyczne stają się coraz bardziej efektywne, bo opierają się na stałej komunikacji, kompetentnych konsultacjach, celowanych działaniach, użytecznych informacjach zwrotnych dopasowanych precyzyjnie do szczególnych potrzeb klientów w danym czasie i miejscu.

Ryzyka i wyzwania związane z AI w psychoterapii

Szerokie wykorzystanie rozwiązań cyfrowych w psychoterapii niesie ze sobą nie tylko korzyści, ale też rozpoznane i dyskutowane ryzyka. W kontekście psychoterapii pojawiają się liczne pytania i wątpliwości, a także wyzwania dotyczące kwestii etyki i zaufania w relacji człowieka z maszyną. Z perspektywy etyki przed psychoterapeutami stoją następujące kwestie:

Ochrona danych i poufność

W procesie psychoterapii klient w zaufaniu powierza terapeucie najbardziej wrażliwe dane dotyczące swojej osoby i swojego życia. Co za tym idzie bezpieczeństwo i poufność danych stają się sprawą najwyższej wagi podczas interakcji terapeuty ze sztuczną inteligencją czy wykorzystaniu jakichkolwiek narzędzi cyfrowych oraz maszyn mających styczność z tymi danymi.

Stałe monitorowanie zabezpieczeń, aktualizacja systemów, dobór narzędzi pod kątem bezpieczeństwa, zabezpieczanie danych zgodnie ze standardami etycznymi i prawymi staje się jednym z bardziej znaczących obowiązków psychoterapeutów.

Informowanie klientów o zasadach poufności, a także potrzeba ich zgody na wybrany przez terapeutę sposób przetwarzania i ochrony danych jest istotną częścią procesu kontraktowania psychoterapii.

Niezależność i odpowiedzialność w procesie podejmowania decyzji

Wykorzystanie maszyn w procesie organizacji pracy, diagnostyki, udzielania wsparcia interwencyjnego powinno być komplementarne i tylko wspierać ekspertyzę i autonomię terapeuty oraz zasilać jego stale rozwijane kompetencje.

Podczas gdy narzędzia cyfrowe mogą podsuwać cenne wglądy i trafnie analizować dane związane z procesem, decyzje dotyczące ukierunkowania procesu i interwencji spoczywają wyłącznie na osobie psychoterapeuty, który zna rozległy kontekst i niuanse złożonego systemu, w którym na co dzień funkcjonuje klient.

Co więcej, szczególnie w nurcie  psychoterapii humanistyczno-doświadczeniowej, terapeuta towarzysząc klientowi, odczuwa różne stany emocjonalne odzwierciedlające procesy klienta we własnym ciele, umiejętnie dzieląc się tymi odczuciami z klientem i podążając w procesie terapii za tymi odczuciami.

Jest to umiejętność, której sztuczna inteligencja nie jest w stanie nabyć, ponieważ tylko unikalne spotkanie terapeuty z klientem daje możliwość, abyśmy realnie odczuli coś wewnątrz ciała w związku z tym, czego doświadcza klient. Podzielenie się przez terapeutę takim doświadczeniem, daje klientowi często niepowtarzalną szansę na bycie przyjętym, wręcz organicznie, przez drugą osobę.

Innym aspektem niezależności wobec terapii przy wsparciu sztucznej inteligencji jest suwerenność klienta. Stały dostęp do narzędzi oferujących interwencje terapeutyczne pozbawia klientów czasu na asymilację procesu, który z określoną regularnością wydarza się w gabinecie, nie buduje w nich poczucia sprawstwa, odpowiedzialności za siebie tylko stwarza dynamikę relacji nieustannie zależnej od narzędzi cyfrowych.

Relacja człowiek-maszyna w psychoterapii

Podstawą relacji klient-terapeuta jest zaufanie i empatia, zrozumienie i współczucie – jakości ściśle związane z byciem człowiekiem, jakości dziś jeszcze przekraczające możliwości rozumienia i przetwarzania przez sztuczną inteligencję.

Ochrona, pielęgnacja i nacisk na znaczenie ludzkiej relacji, pomimo jej niedoskonałości, jest nieodzownym elementem etycznym procesu terapeutycznego. Nadmierne przesunięcie obowiązków na stronę narzędzi cyfrowych będzie skutkowało z jednej strony przewidywalną wysoką jakością usług związanych z dobrostanem społecznym, ale jednoczesną ich dehumanizacją.

Sztuczna inteligencja bezsprzecznie zmienia zawód psychoterapeuty i psychologa. Znajdujemy się obecnie w punkcie, w którym AI rozpoznaje ludzką mowę, ekspresje twarzy i inne niewerbalne sygnały komunikacyjne.

Awatary, których sposób bycia i wypowiedzi przypominają coraz bardziej ludzi odpowiadają na pytania klientów w czasie rzeczywistym i tym samym tworzą symulację rozmowy z drugim człowiekiem. W tej sytuacji niezbędne jest by klienci i terapeuci rozumieli, że terapia jest czymś więcej niż rozmowa, interwencje, protokoły; że esencją terapii jest relacja.

Największą korzyścią z terapii jest rozpoznanie i akceptacja wpisanego w egzystencję lęku przed nie byciem przyjętym przez innego człowieka oraz lecznicza moc bycia bezwarunkowo uznanym przez kogoś, kto nie jest zaprogramowany by darzyć nas uwagą i uczuciem.

Czy istnieje jakiekolwiek ryzyko bycia odrzuconym przez chatbota, którego nie można urazić? Jak wobec tego można by doświadczyć tego, że jest się dobrym i godnym miłości, niezależnie od tego co wnosi się do relacji, inaczej niż doświadczając akceptacji przez żywego człowieka?

Przyszłość psychoterapii z AI

Znakiem naszych czasów jest współpraca maszyn i ludzi w bardzo różnych obszarach działań. Istotne jest by znaleźć w niej harmonię i balans, w którym maszyny wzmacniają czynnik ludzki, nie ograbiając przy tym ludzi z autonomii.

Terapeuci są dziś opiekunami wyjątkowej przestrzeni, w której celebrowane jest unikalne połączenie między dwoma osobami, w której nie liczy się tylko to co mówimy i jak to mówimy, ale to jak kierujemy i kształtujemy nasze doświadczenia w autentycznej, żywej relacji.

Współpraca AI z psychoterapeutami otwiera nowe możliwości, od bardziej precyzyjnej diagnostyki po efektywniejsze zarządzanie terapią. Ważne jednak, aby technologia wzmacniała, a nie zastępowała ludzki czynnik w terapii. Do osobistego spotkania z psychoterapeutą zapraszamy w naszym Gabinecie Liberi Psychoterapia Mokotów.